รูปแบบสาธารณสุขในพระพุทธศาสนาเพื่อสุขภาพดีของพระสงฆ์ในจังหวัดสุรินทร์ - พระครูนิมิตรัตนาภรณ์; พระครูปริยัติวิสุทธิคุณ; พระครูศรีปัญญาวิกรม; สะอาดเอี่ยม ธนรัฐ (วารสารการบริหารการปกครองและนวัตกรรมท้องถิ่น, 2026)
บทความวิจัย เรื่อง “รูปแบบสาธารณสุขในพระพุทธศาสนาเพื่อสุขภาพดีของพระสงฆ์ในจังหวัดสุรินทร์” มี 3 วัตถุประสงค์ คือ 1) เพื่อศึกษาแนวคิดด้านสาธารณสุขในพระพุทธศาสนา 2) เพื่อศึกษากระบวนการพัฒนาสาธารณสุขเพื่อสุขภาพดีของพระสงฆ์ในจังหวัดสุรินทร์ 3) เพื่อนำเสนอรูปแบบสาธารณสุขเพื่อสุขภาพดีของพระสงฆ์ในจังหวัดสุรินทร์ เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยการลงพื้นที่เก็บข้อมูลสัมภาษณ์เชิงลึก กลุ่มผู้ให้ข้อมูลหลัก ประกอบไปด้วย 1) กลุ่มพระสงฆ์ 2) กลุ่มผู้อำนวยการโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพหรือผู้แทน 3) กลุ่มข้าราชการพนักงานของโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพ และ 4) กลุ่มประชาชนทั่วไป รวมทั้งสิ้นจำนวน 30 รูป/คน โดยใช้วิธีการคัดเลือกกลุ่มเป้าหมายที่มีความรู้ที่จะสามารถให้ข้อมูลที่สำคัญแบบเจาะจง ใช้เครื่องมือในการเก็บรวบรวมข้อมูล 3 แบบ ได้แก่ แบบสังเกต แบบสัมภาษณ์เชิงลึก และแบบบันทึกการสนทนากลุ่ม วิเคราะห์ข้อมูลด้วยวิธีการพรรณนา ผลการวิจัย พบว่า แนวคิดด้านสาธารณสุขในพระพุทธศาสนาเป็นการดูแลสุขภาพเชิงพุทธบูรณาการที่มุ่งเน้นความสมดุลแบบองค์รวม ครอบคลุมมิติกาย จิต ปัญญา และสังคม บนฐานของหลักไตรลักษณ์และมัชฌิมาปฏิปทา สุขภาพจึงหมายถึงความสมดุลของการดำเนินชีวิต มิใช่เพียงการปราศจากโรค การดูแลสุขภาพแบ่งออกเป็นด้านกาย ด้านจิตและปัญญา และด้านคุณธรรม โดยใช้สติ สมาธิ อริยสัจ 4 ศีล 5 และพรหมวิหาร 4 เป็นเครื่องมือสำคัญ หัวใจของการส่งเสริมสุขภาพคือการปฏิบัติสติปัฏฐาน 4 ซึ่งช่วยลดความเครียดและเสริมสร้างสุขภาวะโดยรวม เมื่อบูรณาการกับแนวคิดสาธารณสุขสมัยใหม่ที่เน้นการดูแลทางกายและเทคโนโลยีทางการแพทย์ จะนำไปสู่ระบบการดูแลสุขภาพที่สมดุลและยั่งยืน กระบวนการพัฒนาสาธารณสุขเพื่อสุขภาพดีของพระสงฆ์ในจังหวัดสุรินทร์ เป็นการดูแลสุขภาพแบบองค์รวม โดยบูรณาการหลักพระธรรมวินัยเข้ากับระบบสาธารณสุขสมัยใหม่ ผ่านกลไกพระคิลานุปัฏฐาก วัดส่งเสริมสุขภาพ และความร่วมมือแบบบ้าน–วัด–โรงพยาบาล ชุมชนมีบทบาทใน การสนับสนุนด้านโภชนาการ การดูแลอุปัฏฐาก และการเชื่อมโยงระบบบริการสุขภาพ มุ่งเน้นการป้องกันโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง การดูแลกันเองในหมู่สงฆ์ และการดูแลผู้ป่วยระยะท้าย นำเสนอรูปแบบสาธารณสุขเพื่อสุขภาพดีของพระสงฆ์จังหวัดสุรินทร์ แบบองค์รวม 4 มิติ ได้แก่ การส่งเสริม การป้องกันโรค การรักษาพยาบาล และการฟื้นฟูสุขภาพ เน้นส่งเสริมสุขภาพของพระสงฆ์ตามหลักโภชเนมัตตัญญุตา การเจริญสติและภาวนา การพัฒนาพระคิลานุปัฏฐากและวัดส่งเสริมสุขภาพ การจัดการปัจจัยเสี่ยงต่อโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง เพื่อให้พระสงฆ์ได้รับการรักษาสุขภาพที่เหมาะสมสืบไป